Nie tylko myśli: Jak ciało i środowisko kształtują psychikę?

Nie tylko myśli. Jak ciało, kultura i środowisko kształtują nasze zdrowie psychiczne

Zdrowie psychiczne przez lata próbowano sprowadzić do jednej osi: „pracuj nad myślami”. Współczesna psychologia rzeczywiście pokazuje, że sposób interpretacji wydarzeń wpływa na emocje i zachowanie. Jednak redukowanie ludzkiej psychiki wyłącznie do narracji w głowie jest uproszczeniem. Człowiek jest systemem biologicznym zanurzonym w relacjach, kulturze i środowisku. Myśli są częścią tego systemu, ale nie jego całością.

Myśli mają znaczenie, ale działają w synergii z biologią

Terapia poznawczo-behawioralna, rozwijana przez Aarona T. Becka i Alberta Ellisa, wykazała, że zmiana sposobu myślenia może zmniejszać objawy lęku i depresji (Beck, 1976). Mechanizm jest przejrzysty: interpretacja $\rightarrow$ emocja $\rightarrow$ reakcja fizjologiczna $\rightarrow$ zachowanie. Zmiana interpretacji może osłabić lęk, a to z kolei wpływa na napięcie ciała i decyzje, które podejmujemy.

Jednak badania nad depresją pokazują również zmiany biologiczne: zaburzenia w osi HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza), zmiany w poziomie kortyzolu, obniżoną neuroplastyczność (rola BDNF), a także różnice w funkcjonowaniu struktur takich jak hipokamp czy kora przedczołowa (Krishnan & Nestler, 2008; Duman & Aghajanian, 2012).

To oznacza jedno: praca poznawcza jest ważna, ale nie funkcjonuje w oderwaniu od ciała. Myśl wpływa na organizm, a organizm wpływa na myśl. To system naczyń połączonych.

Homeostaza jako fundament równowagi

Coraz częściej zdrowie psychiczne opisuje się w kategoriach homeostazy, zdolności organizmu do przywracania równowagi po stresie. Przewlekłe napięcie zaburza ten proces. Wpływa na jakość snu, poziom kortyzolu, odporność, a nawet mikrobiom jelitowy. Regularna aktywność fizyczna, sen czy kontakt z naturą wykazują działanie przeciwdepresyjne i przeciwlękowe w licznych badaniach. To nie jest metafora, to fizjologia człowieka.

Układ endokanabinoidowy - biologiczny „regulator napięcia”

Jednym z najciekawszych systemów odpowiedzialnych za utrzymanie równowagi jest układ endokanabinoidowy (ECS).

Tworzą go:

• receptory CB1 (liczne w mózgu, szczególnie w obszarach regulujących emocje),

• receptory CB2 (związane z układem odpornościowym),

• endogenne ligandy (anandamid, 2-AG),

• enzymy regulujące ich rozkład.

ECS działa jak biologiczny „regulator napięcia”. Gdy stres nadmiernie aktywuje organizm, system ten pomaga wygaszać pobudzenie osi HPA i wspiera powrót do równowagi.

Badania wskazują, że:

• obniżony poziom anandamidu może wiązać się ze zwiększoną podatnością na stres i lęk (Hill et al., 2009),

• dysregulacja ECS może odgrywać rolę w depresji i PTSD (Lutz et al., 2015),

• ECS uczestniczy w procesie wygaszania pamięci lękowej, co ma znaczenie w terapii traumy (Lutz et al., 2015).

Co ciekawe, funkcjonowanie ECS zależy również od stylu życia. Sen, aktywność fizyczna, dieta i poziom przewlekłego stresu wpływają na jego aktywność. Zjawisko „runner’s high” (efekt euforii biegacza), związane jest dziś bardziej z aktywacją endokanabinoidów niż endorfin.

Organizm posiada więc wbudowany system regulacji emocjonalnej. Jego wspieranie poprzez codzienne praktyki może mieć realne znaczenie dla równowagi psychicznej. Jednocześnie badania nad ECS w psychiatrii są wciąż rozwijane, system ten stanowi obiecujący obszar badań, ale nie zastępuje leczenia w poważnych zaburzeniach.

Adaptogeny jako wsparcie osi stresu

W tradycyjnych systemach medycznych od wieków stosowano rośliny zwiększające odporność organizmu na stres. Współcześnie określa się je jako adaptogeny.

Najczęściej badane to:

• Withania somnifera (ashwagandha) — wykazała redukcję poziomu kortyzolu i napięcia (Chandrasekhar et al., 2012),

• Rhodiola rosea — może poprawiać odporność na zmęczenie i stres (Panossian & Wikman, 2010).

Ich rola nie polega na „leczeniu depresji”, lecz na wspieraniu regulacji osi stresu. W modelu integracyjnym mogą stanowić element wsparcia obok terapii, ruchu i dbałości o sen.

Kultura jako rama interpretacji

Sposób, w jaki rozumiemy cierpienie psychiczne, zależy w dużej mierze od kontekstu kulturowego. W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej emocje postrzegane są jako część przepływu energii w organizmie. W Ajurwedzie mówi się o równowadze jakości psychicznych (sattva, rajas, tamas). Choć język jest symboliczny, idea równowagi znajduje odzwierciedlenie we współczesnym rozumieniu regulacji emocjonalnej.

W Finlandii model Open Dialogue pokazał, że włączenie rodziny i dialogu społecznego w proces zdrowienia znacząco poprawia rokowania w pierwszym epizodzie psychotycznym (Seikkula et al., 2006). W kulturach rdzennych Ameryki Północnej talking circles pełniły funkcję wspólnotowego przetwarzania doświadczeń (Gone, 2013). Różne języki, różne metafory, jeden wniosek: człowiek nie zdrowieje w izolacji.

Psychologia głębi. Jung i integracja

Carl Gustav Jung patrzył na zdrowie psychiczne szerzej niż przez pryzmat objawów. Uważał, że kryzys psychiczny bywa sygnałem braku integracji wewnętrznej, odcięcia od części siebie, którą nazwał „cieniem” (Jung, 1959).

Proces zdrowienia rozumiał jako indywiduację, stopniowe integrowanie różnych aspektów osobowości w spójną całość. Objawy lękowe czy depresyjne mogły być dla niego próbą psychiki, by zwrócić uwagę na to, co zostało wyparte. W tym ujęciu zdrowie psychiczne to nie brak trudności, lecz zdolność do ich świadomego przeżywania i integrowania.

Emocje i poziom świadomości, spojrzenie Davida R. Hawkinsa

David R. Hawkins zaproponował koncepcję „mapy poziomów świadomości”, w której emocje takie jak wstyd czy lęk znajdują się na niższych poziomach funkcjonowania, a akceptacja czy spokój na wyższych (Hawkins, 1995).

Choć jego podejście ma bardziej filozoficzno-duchowy charakter, podkreśla istotną intuicję: emocje mają znaczenie regulacyjne. Współczesne badania potwierdzają, że chroniczny lęk czy wstyd korelują z podwyższonym poziomem kortyzolu i stanem zapalnym organizmu. Język Hawkinsa jest metaforyczny, ale wpływ emocji na fizjologię znajduje potwierdzenie w badaniach nad stresem.

Uzależnienie, depresja i wspólnota - model 12 kroków

Uzależnienia często współwystępują z depresją i zaburzeniami lękowymi. Model 12 kroków, rozwinięty przez Anonimowych Alkoholików, opiera się na kilku filarach:

• uznaniu bezsilności wobec uzależnienia,

• wsparciu wspólnoty,

• pracy nad odpowiedzialnością i naprawą relacji,

• rozwoju duchowym.

Badania wskazują, że uczestnictwo w grupach samopomocowych zwiększa prawdopodobieństwo utrzymania abstynencji i poprawy funkcjonowania psychicznego (Kelly et al., 2020). Mechanizm jest zarówno psychologiczny, jak i biologiczny: wspólnota redukuje samotność, a samotność jest jednym z silniejszych czynników ryzyka pogorszenia zdrowia psychicznego. W tym sensie model 12 kroków wpisuje się w szerszą ideę współregulacji: zdrowienie zachodzi w relacji.

Harmonia jako dynamiczny proces

Zdrowie psychiczne nie jest „produktem myśli”. Jest efektem współdziałania:

• biologii,

• stylu życia,

• relacji,

• kultury,

• środowiska,

• sposobu interpretacji doświadczeń.

Jung mówił o integracji. Hawkins o jakości emocji. Program 12 kroków podkreśla rolę wspólnoty. Neurobiologia wskazuje na systemy regulacyjne, takie jak układ endokanabinoidowy. Różne języki, różne perspektywy, wspólna intuicja - człowiek zdrowieje w równowadze i w relacji.

Agnieszka Kowalska Konopna Księgowa

Bibliografia

1. Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders.

2. Bowlby, J. (1988). A Secure Base.

3. Chandrasekhar, K., Kapoor, J., & Anishetty, S. (2012). Indian Journal of Psychological Medicine, 34(3), 255–262.

4. Duman, R. S., & Aghajanian, G. K. (2012). Science, 338(6103), 68–72.

5. Fournier, J. C., et al. (2010). JAMA, 303(1), 47–53.

6. Gone, J. P. (2013). Transcultural Psychiatry, 50(5), 683–706.

7. Hawkins, D. R. (1995). Power vs. Force.

8. Hill, M. N., et al. (2009). Journal of Neuroendocrinology, 21(4), 357–364.

9. Jung, C. G. (1959). Aion: Researches into the Phenomenology of the Self.

10. Kelly, J. F., et al. (2020). Alcoholics Anonymous and other 12-step programs for alcohol use disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews.

11. Krishnan, V., & Nestler, E. J. (2008). Nature, 455, 894–902.

12. Lutz, B., et al. (2015). Nature Reviews Neuroscience, 16, 705–718.

13. Panossian, A., & Wikman, G. (2010). Pharmaceuticals, 3(1), 188–224.

14. Seikkula, J., et al. (2006). Psychotherapy Research, 16(2), 214–228.